Przed nami wznosi się zamek Kapituły Warmińskiej – jeden z najważniejszych zabytków Olsztyna.
Najstarsza część zamku pochodzi z XIV wieku. Na pierwszy rzut oka można odnieść wrażenie, że ta potężna ceglana budowla jest zamkiem krzyżackim. To jednak błędne przekonanie. Zamek nie został wzniesiony przez Krzyżaków i nigdy nie został przez nich zdobyty. Przez stulecia był siedzibą kapituły warmińskiej oraz ważnym centrum administracyjnym i kulturalnym Warmii.
Kapituła była wspólnotą duchownych wspierających biskupa w zarządzaniu diecezją. W średniowieczu pełniła jednak znacznie szerszą rolę niż wyłącznie religijną. Posiadała własne ziemie, zarządzała miastami i wsiami, sprawowała władzę gospodarczą i polityczną oraz budowała własne zamki – w tym właśnie ten w Olsztynie.
Wyjątkowa historia Warmii tłumaczy, dlaczego nie jest to zamek krzyżacki. Choć w XIII wieku tereny te zostały podbite i schrystianizowane przez zakon krzyżacki, wkrótce powstało tu autonomiczne biskupstwo warmińskie, pozostające pod władzą biskupów i kapituły.
Po II pokoju toruńskim w 1466 roku Warmia wraz z Prusami Królewskimi znalazła się pod zwierzchnictwem Korony Królestwa Polskiego. Powstała wówczas wyjątkowa sytuacja: zamek nadal należał do Kapituły Warmińskiej, czyli instytucji kościelnej, natomiast region był politycznie związany z Polską.
Kościół katolicki odgrywał na Warmii nie tylko rolę religijną. Był także ważnym ośrodkiem edukacji, administracji i kultury. Miejsca takie jak katedra we Fromborku czy zamki kapitulne były jednocześnie centrami wiedzy i władzy.
Ta wyjątkowa historia odróżnia Warmię od sąsiednich ziem dawnego Księstwa Pruskiego. Spotykały się tutaj wpływy dawnych Prusów, dziedzictwo zakonu krzyżackiego, katolicka kultura Warmii oraz wielowiekowe związki z Koroną Polską.
Szczególnie warto zwrócić uwagę na gotyckie północne skrzydło zamku wraz z krużgankiem. To właśnie tutaj w latach 1516–1521 mieszkał i pracował Mikołaj Kopernik jako administrator dóbr Kapituły Warmińskiej.
Znajduje się tu również największy skarb zamku – tablica astronomiczna Kopernika. Jest to jedyny na świecie zachowany instrument astronomiczny, który został zaprojektowany i użytkowany przez samego uczonego.
Za pomocą namalowanej na ścianie tablicy słonecznej Kopernik obserwował ruch Słońca i wyznaczał między innymi momenty równonocy, czyli dni, w których dzień i noc trwają tyle samo czasu. Obserwacje te miały ogromne znaczenie dla określenia długości roku słonecznego, a później także dla reformy kalendarza w XVI wieku.
Dziś tablica uznawana jest za bezcenny zabytek historii nauki i przypomina, że Kopernik był w Olsztynie nie tylko administratorem, lecz przede wszystkim wybitnym astronomem.
Jednocześnie zajmował się sprawami gospodarczymi regionu, organizował obronę Olsztyna podczas wojen z Zakonem Krzyżackim oraz planował ponowne zasiedlanie zniszczonych wsi. Słynny uczony był więc zarazem naukowcem, urzędnikiem i politykiem.
Na dziedzińcu zamkowym można zobaczyć znacznie starszy zabytek – tak zwaną Babę Pruską. Kamienna figura powstała prawdopodobnie między XI a XIII wiekiem i przypomina o pogańskich Prusach, którzy zamieszkiwali te ziemie na długo przed przybyciem Krzyżaków. Mimo swojej nazwy najprawdopodobniej przedstawia nie kobietę, lecz wojownika lub wodza plemiennego.
Spacerując wokół zamku, warto zwrócić uwagę na tablicę pamiątkową poświęconą przedstawicielom polskiej mniejszości na Warmii i Mazurach, prześladowanym i zamordowanym w czasach nazistowskich.
Obecnie w zamku mieści się Muzeum Warmii i Mazur. Dzięki temu jest on nie tylko zabytkiem, ale również miejscem, w którym spotyka się niemal tysiąc lat historii – od świata dawnych Prusów, przez epokę krzyżacką i dzieje katolickiej Warmii związanej z Polską, aż po naukową działalność Mikołaja Kopernika.
