Przed nami stoi tak zwany Dom Burmistrza – najstarszy zachowany murowany budynek mieszkalny w Olsztynie. Jego charakterystyczne gotyckie arkady z ostrołukami są wyjątkowe w skali całego Starego Miasta. Patrząc na ceglane mury, spoglądamy na jedno z nielicznych miejsc, w których można jeszcze wyobrazić sobie atmosferę średniowiecznego Olsztyna.
Według tradycji dom stoi na parceli Jana z Łajs, założyciela i pierwszego sołtysa Olsztyna. Pochodził on z miejscowości Łajsy koło Pieniężna. Gdy w 1353 roku Kapituła Warmińska podjęła decyzję o założeniu w tym miejscu nowego miasta, właśnie Janowi powierzono realizację tego przedsięwzięcia.
Średniowieczny sołtys był kimś znacznie więcej niż dzisiejszy burmistrz. Był jednocześnie organizatorem, administratorem i przedsiębiorcą. Jan z Łajs musiał sprowadzić osadników, wytyczyć działki, zaplanować rynek i układ ulic oraz nadzorować budowę pierwszych umocnień. Można powiedzieć, że należał do ludzi, którzy z leśnej polany stworzyli miasto.
Otoczenie wyglądało wtedy zupełnie inaczej niż dziś. Tam, gdzie obecnie znajdują się kawiarnie, restauracje i sklepy z pamiątkami, stały proste drewniane domy, warsztaty i stajnie. Miasto otaczały mury obronne, a poza nimi rozciągały się lasy, pola i mokradła. Mieszkało tu zaledwie kilkaset osób.
Nie wiemy, czy Jan z Łajs rzeczywiście mieszkał w tym domu. Dzisiejszy budynek prawdopodobnie powstał później i był wielokrotnie przebudowywany na przestrzeni wieków. Tradycja wiąże jednak to miejsce z człowiekiem, bez którego Olsztyn być może nigdy by nie powstał.
Pod arkadami znajduje się dwujęzyczna tablica pamiątkowa, umieszczona tutaj w 1999 roku. Upamiętnia ona Jana z Łajs oraz założenie miasta. Wielu przechodniów mija ją obojętnie, a przecież przypomina ona, że każde miasto zaczęło się kiedyś od jednej idei i kilku ludzi, którzy mieli odwagę zamienić ją w rzeczywistość.
