Teatr w Olsztynie, jako niemiecki „Teatr Wdzięczności” został otwarty 29 września 1925 roku kiedy Olsztyn był jeszcze niemieckim Allenstein. Teatr był prezentem władz niemieckich dla mieszkańców po plebiscycie z 1920 roku, w którym większość głosujących opowiedziała się za pozostaniem Warmii i Mazur w granicach Niemiec. Gmach wzniesiono w zaledwie jedenaście miesięcy, spektakle grane były wyłącznie po niemiecku, a pierwszym z nich był „Faust” Johanna Wolfganga Goethego.
Po zakończeniu II wojny światowej teatr bardzo szybko odzyskał swoją funkcję. Choć Olsztyn był zniszczony, a w budynku brakowało szyb, ogrzewania i wyposażenia scenicznego, już 18 listopada 1945 roku odbyła się pierwsza polska premiera. Była nią „Moralność pani Dulskiej” Gabrieli Zapolskiej.
Od tamtej pory teatr pozostaje jednym z najważniejszych ośrodków życia kulturalnego regionu. Na jego scenie wystawiono setki spektakli, a kolejne pokolenia mieszkańców Olsztyna właśnie tutaj poznawały polski teatr.
Patron teatru, Stefan Jaracz, był jednym z najwybitniejszych polskich aktorów i reżyserów pierwszej połowy XX wieku. Przed wojną kierował warszawskim Teatrem Ateneum i należał do najważniejszych postaci polskiego życia teatralnego.
W kwietniu 1941 roku Niemcy aresztowali go w odwecie za zamach polskiego podziemia na kolaboranta Igo Syma. Jaracz trafił do obozu koncentracyjnego Auschwitz, gdzie był brutalnie traktowany i ciężko zachorował. Po sześciu tygodniach został zwolniony dzięki staraniom polskich środowisk artystycznych, jednak nigdy nie odzyskał zdrowia. Zmarł 11 sierpnia 1945 roku w wyniku następstw pobytu w obozie.
Pomnik Stefana Jaracza stojący przed teatrem odsłonięto już w czerwcu 1946 roku. Nieprzypadkowo ustawiono go w miejscu, gdzie wcześniej znajdował się pomnik upamiętniający zwycięstwo Prus nad Francją w bitwie pod Sedanem z 1870 roku. Był to symboliczny gest – niemiecki monument został zastąpiony przez pomnik ku czci wybitnego polskiego artysty. Do budowy cokołu wykorzystano fragmenty dawnego pomnika oraz granit pochodzący z rozebranego Mauzoleum Hindenburga w pobliskim Olsztynku.
